Η Συνθήκη που υπογράφτηκε στη Νίκαια στις 26 Φεβρουαρίου 2001, τρεισήμισι μόλις χρόνια μετά την υπογραφή της Συνθήκης του Άμστερνταμ, δεν απέβλεπε στο να δώσει νέα ώθηση στη διαδικασία της Ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, αλλά να προετοιμάσει τα Ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα να λειτουργήσουν με τους εκπροσώπους δέκα νέων κρατών μελών. Η Συνθήκη της Νίκαιας, η οποία είναι αυτή που ισχύει σήμερα, αναθεώρησε τη Συνθήκη του Άμστερνταμ ιδίως ως προς τέσσερα θεσμικά θέματα: την αντικατάσταση της ομοφωνίας από την ειδική πλειοψηφία στις διαδικασίες απόφασης, τις ενισχυμένες συνεργασίες μερικών κρατών μελών, τη στάθμιση των ψήφων στο Συμβούλιο και το μέγεθος και τη σύνθεση της Επιτροπής.

Η Συνθήκη της Νίκαιας εξάπλωσε την ψηφοφορία με ειδική πλειοψηφία σε νέα θέματα, ενισχύοντας έτσι τον ρόλο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στη διαδικασία συναπόφασης με το Συμβούλιο. Ενίσχυσε επίσης και διευκόλυνε την ενισχυμένη συνεργασία μερικών κρατών μελών, σε περιπτώσεις που μια συμφωνία δεν μπορεί να επιτευχθεί με την κοινή διαδικασία λήψης των αποφάσεων. Το πρωτόκολλο για τη διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο υιοθετήθηκε στη Νίκαια, επαναπροσδιόρισε τη στάθμιση των ψήφων κάθε κράτους μέλους στο Συμβούλιο και εισήγαγε ένα πληθυσμιακό στοιχείο, ορίζοντας ότι οι αποφάσεις που παίρνονται με ειδική πλειοψηφία πάνω σε πρόταση της Επιτροπής πρέπει να συγκεντρώνουν τουλάχιστον το 72% των συνολικών ψήφων των μελών, τα οποία αντιπροσωπεύουν τουλάχιστον 62% του συνολικού πληθυσμού της Ένωσης [Απόφαση 2007/4]. Όσον αφορά τη σύνθεση της Επιτροπής , το ίδιο πρωτόκολλο προβλέπει να διατηρηθεί ένας επίτροπος ανά κράτος μέλος μέχρι να προσχωρήσει στην Ένωση το 27ο κράτος μέλος, οπότε ο αριθμός των επιτρόπων θα είναι χαμηλότερος από τον αριθμό των κρατών.

Η επικύρωση της Συνθήκης της Νίκαιας κινδύνευσε από το αρνητικό αποτέλεσμα ενός πρώτου δημοψηφίσματος στην Ιρλανδία, το οποίο όμως ανατράπηκε από το θετικό αποτέλεσμα ενός δεύτερου δημοψηφίσματος στις 19 Οκτωβρίου 2002. Έτσι, η Συνθήκη της Νίκαιας τέθηκε σε ισχύ την 1η Φεβρουαρίου 2003. Υπό τον τίτλο της πόλης όπου υπογράφηκε, η Συνθήκη της Νίκαιας, όπως και οι αποσυρθείσες Συνθήκες του Μάαστριχτ και του Άμστερνταμ, περιλαμβάνει στην πραγματικότητα δύο Συνθήκες: τη Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΣΕΕ) και τη Συνθήκη περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας (ΣΕΚ). Η ύπαρξη δύο διαφορετικών Συνθηκών για την Κοινότητα και την Ένωση, οι συχνές αναθεωρήσεις τους, η νέα αρίθμηση των άρθρων τους και η τεχνοκρατική γλώσσα των κειμένων τους δυσχεραίνουν την κατανόηση από τους πολίτες και αυτών και του νοήματος της Ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης [βλ. τα τμήματα 10.1 και 10.4]. Μεγαλύτερη διαφάνεια θα είχε επιτευχθεί με τη θνησιγενή Συνταγματική Συνθήκη, η οποία συνένωνε τις δύο Συνθήκες σε μία. Αυτό το βιβλίο ακολουθεί την αρίθμηση των άρθρων της ΣΕΕ και της ΣΕΚ, που εγκρίθηκαν στη Νίκαια και ισχύουν σήμερα, εκτός όταν αναφέρεται σε προϋπάρχουσα νομοθεσία βασιζόμενη στις προηγούμενες εκδόσεις των Συνθηκών.