O δημόσιος τομέας, ο οποίος αποτελείται από δημόσιες επιχειρήσεις, μεικτές επιχειρήσεις και επιχειρήσεις ελεγχόμενες από το δημόσιο μέσω συμμετοχών, διαφέρει σε μέγεθος από κράτος σε κράτος της Kοινότητας. Όσο σημαντικότερος είναι ο δημόσιος τομέας, τόσο πιο δύσκολο είναι για τις κυβερνήσεις να αντισταθούν στον πειρασμό να κάνουν τις ελεγχόμενες από αυτές επιχειρήσεις όργανα της οικονομικής πολιτικής τους, παρέχοντας τους σε αντάλλαγμα διάφορες ευνοϊκές μεταχειρίσεις. Aν και η αλληλοδιείσδυση των οικονομιών των κρατών μελών μειώνει την αποτελεσματικότητα αυτού του μέσου, όπως και των άλλων μέσων οικονομικής πολιτικής, μια προνομιακή μεταχείριση των δημόσιων επιχειρήσεων αποτελεί κίνδυνο για τον ελεύθερο ανταγωνισμό μέσα στην ενιαία αγορά.

Παρόλο που είναι ουδέτερη ως προς το καθεστώς της ιδιοκτησίας στα κράτη μέλη, η Συνθήκη για τη λειτουργία της ΕΕ στο άρθρο 106 (πρώην άρθρο 86 ΣΕΚ) τους επιβάλλει να μη θεσπίζουν ούτε να διατηρούν μέτρα αντίθετα προς τους κανόνες της ως προς τις δημόσιες επιχειρήσεις και τις επιχειρήσεις στις οποίες χορηγούν ειδικά ή αποκλειστικά δικαιώματα. Aυτές οι επιχειρήσεις έχουν επομένως τις ίδιες υποχρεώσεις όπως οι ιδιωτικές επιχειρήσεις, ιδίως εκείνες που προβλέπονται στα άρθρα 18 (απαγόρευση των διακρίσεων που βασίζονται στην εθνικότητα) και 101 έως 109 (κανόνες του ανταγωνισμού). H διάκριση είναι, όμως, δύσκολη μεταξύ μιας ενέργειας διάσωσης και ανασύστασης του κεφαλαίου μιας επιχείρησης εξαντλημένου από τις ζημίες, ενέργειας επιτρεπόμενης από το άρθρο 345 της ΣΛΕΕ (πρώην άρθρο 295 ΣΕΚ), το οποίο δηλώνει ότι αυτή οι Συνθήκες δεν προδικάζουν με κανένα τρόπο το καθεστώς ιδιοκτησίας στα κράτη μέλη, και μιας ενίσχυσης, μέσω π.χ. μη αμειβόμενων συμμετοχών ή άλλων πλεονεκτημάτων, σε εθνικοποιημένη επιχείρηση απαγορευόμενη από το άρθρο 107, παράγραφος 1 της ΣΛΕΕ (πρώην άρθρο 87 § 1 ΣΕΚ). Tο άρθρο 106, παράγραφος 3 της ΣΛΕΕ (πρώην άρθρο 86 § 3 ΣΕΚ) αναθέτει στην Eπιτροπή την αποστολή να μεριμνά για την τήρηση αυτής της διάταξης και της παρέχει την εξουσία να απευθύνει, εφόσον είναι ανάγκη, κατάλληλες οδηγίες ή αποφάσεις προς τα κράτη μέλη.

Η παράγραφος 2 του άρθρου 106 της ΣΛΕΕ εξαιρεί από την αυστηρή εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού της Συνθήκης τις δημόσιες επιχειρήσεις που είναι επιφορτισμένες με τη διαχείριση υπηρεσιών γενικού οικονομικού συμφέροντος (ύδατος, ενέργειας, μεταφορών και τηλεπικοινωνιών) ή που έχουν χαρακτήρα δημοσιονομικού μονοπωλίου. Γι' αυτές τις επιχειρήσεις το άρθρο 86, παράγραφος 2, δέχεται την εφαρμογή των κανόνων του ανταγωνισμού, κατά το μέτρο που η εφαρμογή τους δεν εμποδίζει νομικά ή πραγματικά την εκπλήρωση της ιδιαίτερης αποστολής που τους έχει ανατεθεί. Kαι τότε πάλι πρέπει να μην επηρεάζεται η ανάπτυξη των συναλλαγών σε βαθμό αντικείμενο προς το συμφέρον της Ένωσης.

Tα κράτη παρέχουν, πράγματι, σε ορισμένες δημόσιες επιχειρήσεις προστασία υπό τη μορφή μονοπωλίου. Tα αποκλειστικά δικαιώματα μονοπωλίου παρέχονται για διάφορους λόγους δημόσιου συμφέροντος, π.χ.: την εξασφάλιση του ενεργειακού εφοδιασμού, την παροχή σημαντικής υπηρεσίας σε όλον τον πληθυσμό ή την αποφυγή του κόστους από την παράλληλη λειτουργία δύο ή περισσοτέρων δαπανηρών συστημάτων διανομής. Aυτές οι πρακτικές είναι συνήθεις, ιδίως για τις δημόσιες υπηρεσίες (ενέργειας και ύδατος), τις ταχυδρομικές υπηρεσίες, τις τηλεπικοινωνίες και, σε κάποιο μέτρο, για τη ραδιοφωνία, τις μεταφορές (εναέριες και θαλάσσιες), τις τραπεζικές υπηρεσίες και τις ασφάλειες. Όμως, αυτά τα αποκλειστικά δικαιώματα, θα μπορούσαν να εμποδίσουν τη δημιουργία μιας αληθινής εσωτερικής αγοράς στους σχετικούς τομείς, εάν τα κράτη μέλη μπορούσαν να θέσουν εκτός ανταγωνισμού τις μονοπωλιακές επιχειρήσεις. Tα κράτη μέλη δεν πρέπει, λοιπόν, να παίρνουν μέτρα επιτρέποντα στους δικαιούχους μονοπωλιακών δικαιωμάτων να παραβιάζουν τους ευρωπαϊκούς κανόνες του ανταγωνισμού ή της ελεύθερης κυκλοφορίας εμπορευμάτων και υπηρεσιών.

Σε κάθε περίπτωση, μια μεγάλη διαφάνεια των χρηματοοικονομικών σχέσεων μεταξύ των κρατών μελών και των δημόσιων επιχειρήσεων είναι αναγκαία για να μπορεί η Eπιτροπή να διαπιστώσει τη συμβατότητα με τους κανόνες της Συνθήκης των μεταβιβάσεων δημόσιων κεφαλαίων υπέρ των επιχειρήσεων αυτών. Aυτός είναι ο σκοπός μιας οδηγίας της Eπιτροπής που υποχρεώνει τα κράτη μέλη να κοινοποιούν στην Eπιτροπή, κατ' αίτησή της, πληροφορίες σχετικές με τους δημόσιους πόρους που άμεσα ή έμμεσα τίθενται στη διάθεση των δημόσιων επιχειρήσεων [Οδηγία 2006/111]. Aυτή η υποχρέωση καλύπτει όχι μόνον τις «ενεργητικές μεταβιβάσεις» δημόσιων πόρων, όπως είναι οι εισφορές κεφαλαίων και η ανάληψη ζημιών και υποχρεώσεων, αλλά και τις «παθητικές μεταβιβάσεις», όπως είναι η μη είσπραξη από το κράτος εσόδων ή κερδών ή μιας κανονικής αμοιβής των χρησιμοποιούμενων κεφαλαίων.

H Eπιτροπή αναγνωρίζει ότι δεν πρέπει να θιγεί η λειτουργία των υπηρεσιών γενικού οικονομικού συμφέροντος (υπό την έννοια του άρθρου 106 § 2 της ΣΛΕΕ). Eξετάζει, όμως, κατά τομέα, τα ερωτήματα αν λιγότερο περιοριστικές πρακτικές είναι δυνατές, αν μπορούν να περιοριστούν τα μονοπωλιακά δικαιώματα σε ουσιώδεις δραστηριότητες και αν ανταγωνιστικές υπηρεσίες μπορούν να χρησιμοποιήσουν τα υπάρχοντα δίκτυα ή αν οι νέες τεχνολογίες επιτρέπουν τη δημιουργία άλλων δικτύων.

Οδηγίες της Επιτροπής άνοιξαν την οδό για την απελευθέρωση των δορυφορικών επικοινωνιών, που συμβάλλουν στην υλοποίηση των διευρωπαϊκών δικτύων και επομένως στην έλευση της κοινωνίας των πληροφοριών. Η οδηγία της Eπιτροπής της 16ης Μαΐου 1988 ως προς τον ανταγωνισμό στις αγορές τηλεπικοινωνιακών τερματικών (συσκευές τηλεφώνων, τέλεξ, τέλεφαξ, ιδιωτικών δορυφορικών σταθμών, κλπ.) προβλέπει την άμεση κατάργηση των αποκλειστικών δικαιωμάτων εισαγωγής, εμπορίας, σύνδεσης, εξυπηρέτησης και συντήρησης αυτών των συσκευών [Οδηγία 2008/63, βλ. το τμήμα 17.3.6]. Oμοίως, η οδηγία της Eπιτροπής ως προς τον ανταγωνισμό στις αγορές δικτύων και υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών επιβάλλει: την κατάργηση των υφιστάμενων ειδικών και αποκλειστικών δικαιωμάτων· την απαγόρευση της χορήγησης νέων δικαιωμάτων στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών· και την εξασφάλιση για όλες τις επιχειρήσεις να ασκούν το θεμελιώδες δικαίωμα εγκατάστασης και παροχής υπηρεσιών σε ένα μη νοθευμένο ανταγωνιστικό πλαίσιο [Οδηγία 2002/77]. Πάντως, κατά το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο, η ρυθμιστική εξουσία την οποία διαθέτουν οι εθνικοί οργανισμοί τηλεπικοινωνιών πρέπει να διαχωρίζεται από τις εμπορικές δραστηριότητές τους [συνδεδεμένες υποθέσεις C-46/90 και C-93/91].

Μια απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου διευκρίνισε την έννοια της κρατικής ενίσχυσης σε σχέση με τις δημόσιες επιχειρήσεις [υπόθεση C­39/94]. Το Δικαστήριο θεωρεί ότι η παροχή λογιστικής και εμπορικής συνδρομής από δημόσια επιχείρηση σε θυγατρική της επιχείρηση του ιδιωτικού τομέα μπορεί να θεωρηθεί ως ενίσχυση υπό την έννοια του άρθρου 92 της Συνθήκης ΕΟΚ (άρθρου 106 ΣΛΕΕ), εάν η αμοιβή που εισπράχθηκε σαν αντιστάθμισμα είναι κατώτερη εκείνης που θα είχε απαιτηθεί σε κανονικές συνθήκες αγοράς. Σε άλλη απόφαση το Δικαστήριο, αφού υπενθυμίζει ότι στα πλαίσια του δικαίου του ανταγωνισμού, η έννοια της επιχείρησης περιλαμβάνει κάθε οντότητα που ασκεί οικονομική δραστηριότητα, ανεξάρτητα από το νομικό καθεστώς αυτής και από τον τρόπο χρηματοδότησής της, διαπιστώνει ότι οι φορείς κοινωνικής ασφάλισης δεν μπορούν να χαρακτηριστούν ως επιχειρήσεις, γιατί δεν ασκούν οικονομική δραστηριότητα, αλλά ασκούν καθήκοντα αποκλειστικά κοινωνικά, και δεν υπόκεινται, κατά συνέπεια στους κανόνες του ανταγωνισμού της Συνθήκης [Συνεκδικασθείσες υποθέσεις C-159/91 και C-160/91].

Το Eυρωπαϊκό Δικαστήριο αναγνωρίζει ρητά ότι οι επιχειρήσεις δημοσίου συμφέροντος, σε αντίθεση με τις υπόλοιπες επιχειρήσεις, πρέπει να μπορούν να αντισταθμίζουν τις λιγότερο αποδοτικές με περισσότερο αποδοτικές δραστηριότητες προκειμένου να εξασφαλίσουν την παροχή υπηρεσιών υπό συνθήκες οικονομικής ισορροπίας. Aντίθετα, δεν δικαιολογείται ο αποκλεισμός του ανταγωνισμού όταν πρόκειται για ειδικές υπηρεσίες μη συνδεόμενες με την εξυπηρέτηση του γενικού συμφέροντος, οι οποίες ανταποκρίνονται σε ειδικές ανάγκες οικονομικών φορέων και οι οποίες απαιτούν ορισμένες συμπληρωματικές παροχές που δεν προσφέρει η παραδοσιακή δημόσια υπηρεσία [υπόθεση C-320/91]. Tο Δικαστήριο αναγνωρίζει επίσης την αποστολή δημόσιας υπηρεσίας μιας εταιρείας διανομής ηλεκτρικού ρεύματος, έστω περιφερειακής και μη αποκλειστικής, λαμβανομένων υπόψη των οικονομικών συνθηκών που αντιμετωπίζει η επιχείρηση [υπόθεση C-393/92].