Η Ευρωπαϊκή Πολιτική Γειτονίας (ΕΠΓ) επιδιώκει την αύξηση της ευημερίας, της σταθερότητας και της χρηστής διακυβέρνησης στις γείτονες χώρες της ΕΕ με την ανάπτυξη βαθύτερων πολιτικών σχέσεων και την οικονομική ολοκλήρωση. Η ΕΠΓ αφορά χώρες - εκτός της ΕΖΕΣ και του ΕΟΧ [βλ. το τμήμα 25.1], των υποψήφιων προς ένταξη [βλ. το τμήμα 25.2] και των δυνάμει υποψήφιων χωρών [βλ. το τμήμα 25.3] - οι οποίες γειτονεύουν άμεσα με την ΕΕ από ξηρά ή θάλασσα, δηλαδή: το Αζερμπαϊτζάν, την Αίγυπτο, την Αλγερία, την Αρμενία, τη Γεωργία, το Ισραήλ, την Ιορδανία, τη Λευκορωσία, τον Λίβανο, τη Λιβύη, τη Μολδαβία, το Μαρόκο, την Ουκρανία, τα Κατεχόμενα Παλαιστινιακά Εδάφη, τη Συρία και την Τυνησία. Επειδή, όμως, η ΕΠΓ στηρίζεται επί συμφωνιών που ισχύουν μεταξύ της ΕΕ και κάθε εταιρικής χώρας (συμφωνίες εταιρικών σχέσεων και συνεργασίας ή συμφωνίες σύνδεσης στο πλαίσιο της ευρω-μεσογειακής εταιρικής σχέσης [βλ. το τμήμα 25.5]), η ΕΠΓ δεν έχει «ενεργοποιηθεί» προς το παρόν για τη Λευκορωσία, τη Λιβύη και τη Συρία, δεδομένου ότι δεν ισχύουν ακόμη τέτοιες συμφωνίες με αυτές τις χώρες. Αν και η Ρωσία γειτονεύει με την ΕΕ, οι σχέσεις τους ορίζονται από μια εταιρική στρατηγική σχέση που καλύπτει τέσσερις «κοινούς χώρους».

Η ΕΠΓ προσφέρει στους γείτονες της ΕΕ μια προνομιούχο σχέση, βασιζόμενη σε μια αμοιβαία δέσμευση για κοινές αξίες (δημοκρατία και ανθρώπινα δικαιώματα, κράτος δικαίου, καλή διακυβέρνηση, αρχές οικονομίας της αγοράς και βιώσιμη ανάπτυξη). Η ΕΠΓ υπερβαίνει τις υπάρχουσες σχέσεις προσφέροντας στενότερες πολιτικές σχέσεις και οικονομική ολοκλήρωση. Το επίπεδο φιλοδοξίας της σχέσης εξαρτάται από το βαθμό στον οποίο αυτές οι αξίες ενστερνίζονται από κάθε γειτονική χώρα. Η ΕΠΓ διακρίνεται από τη διαδικασία της διεύρυνσης αν και δεν προδικάζει, για τις ευρωπαϊκές γειτονικές χώρες, πώς η σχέση τους με την ΕΕ μπορεί να αναπτυχθεί στο μέλλον, σύμφωνα με τις διατάξεις των Ευρωπαϊκών Συνθηκών.

Το κεντρικό στοιχείο της ευρωπαϊκής πολιτικής γειτονίας, είναι τα σχέδια δράσης ΕΠΓ που συμφωνούνται μεταξύ της ΕΕ και κάθε εταιρικής χώρας. Αυτά τα σχέδια δράσης καθορίζουν τις βραχυπρόθεσμες και μεσοπρόθεσμες προτεραιότητες για τις πολιτικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις σε ορισμένους βασικούς τομείς δράσης, που περιλαμβάνουν τον πολιτικό διάλογο και την πολιτική μεταρρύθμιση, την εμπορική και οικονομική μεταρρύθμιση, τη δίκαιη κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη, τη δικαιοσύνη και τις εσωτερικές υποθέσεις, την ενέργεια, τις μεταφορές, την κοινωνία των πληροφοριών, το περιβάλλον, την έρευνα και καινοτομία, την ανάπτυξη της κοινωνίας των πολιτών και των επαφών μεταξύ λαών. Τα σχέδια δράσης αντλούν από μια κοινή δέσμη αρχών, αλλά διαφοροποιούνται, ανάλογα με την υφιστάμενη κατάσταση των σχέσεων με κάθε χώρα, με τις ανάγκες και τις ικανότητές της, καθώς και με τα κοινά συμφέροντα και τις προόδους για την εφαρμογή των παραπάνω αναφερομένων αξιών της ΕΕ.

Για να υποστηριχθούν οι χώρες εταίροι στη δέσμευση που έχουν αναλάβει υπέρ των κοινών αξιών και αρχών, καθώς και στις προσπάθειες που καταβάλλουν για την εφαρμογή των σχεδίων δράσης, η Ευρωπαϊκή Ένωση τους παρέχει χρηματοοικονομική βοήθεια και προάγει διάφορες μορφές συνεργασίας τόσο στο πλαίσιο των εν λόγω χωρών εταίρων όσο και μεταξύ αυτών και των κρατών μελών, με σκοπό να δημιουργήσει κοινή ζώνη σταθερότητας, ασφάλειας και ευημερίας, βασιζόμενης σε υψηλό επίπεδο οικονομικής ολοκλήρωσης και πολιτικής συνεργασίας. Για την επίτευξη αυτού του στόχου, δημιουργήθηκε ο Ευρωπαϊκός μηχανισμός γειτονίας και εταιρικής σχέσης (ΕΜΓΕΣ), ο οποίος αντικατέστησε, από την 1η Ιανουαρίου 2007, ορισμένους προηγούμενους μηχανισμούς, όπως το πρόγραμμα MEDA και ένα μέρος του Tacis, έτσι ώστε να εξασφαλιστεί η συνοχή και η απλούστευση του προγραμματισμού και της διαχείρισης της βοήθειας [Κανονισμός 1638/2006]. Ο ΕΜΓΕΣ στοχεύει στη βιώσιμη ανάπτυξη και την προσέγγιση των πολιτικών και των προδιαγραφών της ΕΕ, ενισχύοντας τις συμφωνημένες προτεραιότητες στα σχέδια δράσης ΕΠΓ και της στρατηγικής συνεργασίας με τη Ρωσία. Για τη δημοσιονομική περίοδο 2007-2013, περίπου €12 δισεκατομμύρια ευρωπαϊκής χρηματοδότησης υποστηρίζουν τις μεταρρυθμίσεις των εταιρικών χωρών. Η χρηματοδότηση που διατίθεται στα προγράμματα μεμονωμένων χωρών εξαρτάται από τις ανάγκες και την ικανότητά τους απορρόφησης των πόρων καθώς επίσης και την εφαρμογή των συμφωνηθεισών μεταρρυθμίσεών τους. Μια σημαντική πτυχή του ΕΜΓΕΣ και της στρατηγικής συνεργασίας με τη Ρωσία είναι να βελτιωθεί σημαντικά η διασυνοριακή συνεργασία με τις χώρες που συνορεύουν με την ΕΕ σε ξηρά ή θάλασσα, ώστε να επιτευχθεί ο στόχος αποφυγής νέων διαχωριστικών γραμμών. Ο ΕΜΓΕΣ επομένως υποστηρίζει τις διασυνοριακές επαφές και τη συνεργασία μεταξύ των τοπικών και περιφερειακών λειτουργών και της κοινωνίας των πολιτών. Στην προσπάθεια προσέγγισης των πολιτικών και των προδιαγραφών της ΕΕ, οι ΕΠΓ βοηθούνται από το Γραφείο ανταλλαγής πληροφοριών για την τεχνική βοήθεια (ΤΑΙΕΧ) [Απόφαση 2006/62, βλ. το τμήμα 25.2].

Στην Ανατολική Ευρώπη και στον Νότιο Καύκασο, οι συμφωνίες εταιρικής σχέσης και συνεργασίας αποτελούν τη βάση για συμβατικές σχέσεις. Δεδομένου ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση και η Ρωσία έχουν αποφασίσει να αναπτύξουν τη δική τους στρατηγική εταιρική σχέση με τη δημιουργία τεσσάρων κοινών χώρων, η ευρωπαϊκή βοήθεια συμβάλλει στη στήριξη της ανάπτυξης της εν λόγω εταιρικής σχέσης και στην προώθηση της διασυνοριακής συνεργασίας μεταξύ της Ρωσίας και των γειτονικών της χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στη Μεσόγειο, η ευρωμεσογειακή εταιρική σχέση (η "διαδικασία της Βαρκελώνης") [βλ. το τμήμα 25.5] χαράσσει το περιφερειακό πλαίσιο συνεργασίας, το οποίο συμπληρώνεται με πλέγμα συμφωνιών εταιρικής σχέσης. Επομένως, η βοήθεια και η συνεργασία στους μεσογειακούς εταίρους λαμβάνουν υπόψη τη συμφωνία που συνήφθη σε αυτό το πλαίσιο για τη δημιουργία, έως το 2010, ζώνης ελεύθερων συναλλαγών για τα εμπορεύματα και την έναρξη διαδικασίας ασύμμετρης ελευθέρωσης.

Σε διμερές επίπεδο, συμφωνίες εταιρικών σχέσεων και συνεργασίας, βασιζόμενες στην οικονομία της αγοράς, στο σεβασμό των δημοκρατικών αρχών και στο μόνιμο πολιτικό διάλογο, συνήφθησαν με τη Pωσία [Συμφωνία και απόφαση 97/800 και πρωτόκολλο και απόφαση 2007/541] και την Oυκρανία [Συμφωνία και απόφαση 98/149, απόφαση 2011/34 και πρωτόκολλο], καθώς και με πολλά ανεξάρτητα κράτη της πρώην Σοβιετικής Ένωσης: την Αρμενία [Συμφωνία και απόφαση 1999/602, πρωτόκολλο και απόφαση 2007/547, EE L 202, 03.08.2007]· τη Γεωργία [Συμφωνία και απόφαση 99/515, Πρωτόκολλο και απόφαση 2007/548]· τη Μολδαβία [Συμφωνία και απόφαση 98/401, πρωτόκολλο και απόφαση 2011/27]· το Αζερμπαϊτζάν [Συμφωνία και απόφαση 99/614, πρωτόκολλο και απόφαση 2006/452]· το Καζακστάν [Συμφωνία και απόφαση 1999/490, πρωτόκολλο και απόφαση 2007/36]· το Ουζμπεκιστάν [Συμφωνία και απόφαση 1999/593, πρωτόκολλο και απόφαση 2006/458]· και το Κιργιστάν [Συμφωνία και απόφαση 1999/491, πρωτόκολλο και απόφαση 2006/712]. Οι συμφωνίες διέπουν το σύνολο των πολιτικών, οικονομικών και εμπορικών σχέσεων μεταξύ των μερών και θέτουν τις βάσεις συνεργασίας σε κοινωνικά, ανθρωπιστικά, επιστημονικά, τεχνολογικά και πολιτιστικά θέματα. Tο περιεχόμενο και η εφαρμογή αυτών των συμφωνιών, οι οποίες είναι μεικτού τύπου και αρχικής διάρκειας δέκα ετών, εξαρτάται από την εξέλιξη της πολιτικής και της οικονομίας καθεμιάς από τις ενδιαφερόμενες χώρες, καθώς και από την ένταση των σχέσεών τους με την Eυρωπαϊκή Ένωση.  Η ΕΕ έπαιξε σημαντικό ρόλο στην αντιμετώπιση και στην επίλυση της κρίσης του Καυκάσου του Αυγούστου 2008 μεταξύ της Γεωργίας και της Ρωσίας.

Ένας ενεργειακός διάλογος μεταξύ της ΕΕ και της Ρωσίας αποφασίστηκε στη διμερή σύνοδο κορυφής στο Παρίσι στις 30 Οκτωβρίου 2000. Αυτός ο διάλογος παρέχει την ευκαιρία συζήτησης όλων των θεμάτων κοινού ενδιαφέροντος στον τομέα της ενέργειας, συμπεριλαμβανομένης της συνεργασίας για την εξοικονόμηση ενέργειας, την ορθολογική οργάνωση των υποδομών παραγωγής και μεταφορών, των δυνατοτήτων ευρωπαϊκών επενδύσεων και των σχέσεων μεταξύ των παραγωγών και των καταναλωτικών χωρών. Στη διάσκεψη κορυφής ΕΕ-Ρωσίας της 29ης Μαΐου 2002, η ΕΕ δήλωσε την πρόθεσή της να αναγνωρίσει στη Ρωσία το καθεστώς της οικονομίας της αγοράς και να εφαρμόσει τα κατάλληλα νομοθετικά μέτρα που θα επιτρέψουν στη Ρωσία να επωφεληθεί ταχέως από τα εμπορικά πλεονεκτήματα που συνδέονται με το καθεστώς αυτό, ιδίως στο πλαίσιο των διαδικασιών αντιντάμπινγκ. Η Ένωση χαιρέτισε επίσης την πρόοδο που πραγματοποιήθηκε για τη δημιουργία κοινού ευρωπαϊκού οικονομικού χώρου [βλ. το τμήμα 1.5.5]. Τα δύο μέρη αναγνώρισαν τη σημασία της ενίσχυσης του εμπορίου στον τομέα της πρωτογενούς ενέργειας και συζήτησαν θέματα σχετικά με το φυσικό αέριο, τον ηλεκτρισμό και την πυρηνική ενέργεια. Για να δημιουργηθεί σύστημα διαμετακόμισης μεταξύ της Ρωσίας και του Kaliningrad, που έχει καταστεί ρωσικός θύλακας εντός της διευρυμένης Ευρωπαϊκής Ένωσης, η ΕΕ ανέλαβε να εκδίδει έγγραφα διευκόλυνσης της διαμετακόμισης (FTD) και έγγραφα διευκόλυνσης της σιδηροδρομικής διαμετακόμισης (FRTD) [Κανονισμοί 693/2003 και 694/2003].

Στη Σύνοδο Κορυφής της Αγίας Πετρούπολης τον Μάιο του 2003, η ΕΕ και η Ρωσία συμφώνησαν να ενισχύσουν τη συνεργασία τους με τη δημιουργία τεσσάρων «κοινών χώρων» στα πλαίσια της συμφωνίας εταιρικής σχέσης και συνεργασίας: ένας κοινός οικονομικός χώρος· ένας κοινός χώρος ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης· ένας χώρος συνεργασίας στον τομέα της εξωτερικής ασφάλειας· και ένας χώρος έρευνας και εκπαίδευσης, συμπεριλαμβανομένων των πολιτιστικών πτυχών. Η Σύνοδος Κορυφής της Μόσχας τον Μάιο του 2005 υιοθέτησε ένα πακέτο οδικών χαρτών για τη δημιουργία των τεσσάρων κοινών χώρων. Αυτοί ορίζουν τις ενέργειες που χρειάζονται για την πραγματοποίηση των κοινών χώρων και επομένως καθορίζουν τη μεσοπρόθεσμη ατζέντα της συνεργασίας μεταξύ της ΕΕ και της Ρωσίας.

H ΕΕ συμμετέχει επίσης στη δημιουργία και στη λειτουργία του Διεθνούς Kέντρου για την Eπιστήμη και την Tεχνολογία (CIST), που χρησιμοποιεί ορισμένους πυρηνικούς σοφούς της πρώην Σοβιετικής Ένωσης, οι οποίοι μπορεί να υπέκυπταν στον πειρασμό να εργαστούν για χώρες που επιδιώκουν να αναπτύξουν τον πυρηνικό εξοπλισμό τους [Κανονισμοί 3955/92 και 3956/92 και κανονισμός 501/94, βλ. το τμήμα 18.2.6].